میناکاری هنر درخشان آتش

میناکاری هنر درخشان آتش

میناکاری از هنر های صنایع دستی ایران با قدمتی بسیار کهن می باشد.

هنری بسیار زیبا و درخشان و ظریف.

هنری که برای تولید یک اثر از  ان، هنرمندان باید ساعت ها با دستان خود بر روی مواد بی جان کار کنند تا یک محصول جدید خلق کنند.

میناکاری در لغت :

مینا به معنی آسمان آبی است.

مینا کاری هنری است که طرح‌های متفاوتی دارد. معمولاً با قلم سفید بر روی ظروف مسی، نقره‌ای و طلایی و سفالی نقش می‌شود.

رنگ زمینهٔ زیر نقش ها معمولاً به رنگ‌های آبی، سبز و گاهی قرمز می‌باشد .

داخل ظروف نقاشی مینا یادآور پهنای زیبای آبی آسمان است. شاید به همین خاطر است که اسم این هنر را مینا کاری نام گزاری کرده اند.

تاریخچه میناکاری :

میناکاری هنری با پیشینه‌ای در حدود پنج هزار سال است . برای زیبایی بخشیدن زیور آلات و ظروف مختلف استفاده می‌شده‌است.

این هنر ترکیبی از آتش و خاک است با هنر نقاشی است.  نتیجه ان خلق نقش‌های زیبا است.

میناکاری  در ایران شکل گرفته و سپس به دیگر کشورها رفته‌است.

در اروپا آثاری باستانی یافت شده که پیشینه‌ای بسیار طولانی دارند. مانند شش انگشتر طلا و مجسمه زئوس

میناکاری در دوران های هخامنشیان– ساسانیان- سلجوقیان- مغول‌ها و تیموریان و صفویان در ایران وجود داشته است.

اما رشد ان با فراز و نشیب هایی رو به رو بوده است.همچنین طرح های ان نیز در دوره های مختلف تحت تاثیر زمان و حکومت قرار گرفته و دچار تغییر می شود.

مینا به لحاظ روش تولید به چند دسته تقسیم می‌شود:

1. مینا خانه بندی(حنجره بندی)
2. مینای نقاشی
3. مینای مرصع
4. مینای برجسته
5. مینای پنجره‌ای (مشبک، دورو شفاف)
6. مینای شکری

۱-مینا خانه بندی(حنجره بندی):

در این روش مینا به‌وسیله مفتول‌های فلزی که روی سطح کار لحیم می‌شوند پدید می‌آید.

سپس فضای بین سیم‌ها به‌وسیله رنگ‌ها مینایی پر می‌شود . برای جلوگیری از سیاه نشدن مفتول‌ها سطح کار را با یک لعاب مینایی بی‌رنگ می‌پوشانند .

در آخر مینا را در کوره مخصوص می‌برند و پس از حرارت دادن، مفتول‌ها پولیش می‌دهند.

البته امروزه از این شیوه کمتر استفاده می‌شود و بیشتر در کشورهای چین، هند و روسیه تا حدی از این روش استفاده می‌شود.

در این نوع مینا برای براق شدن سیم‌ها باید ترکیبی از هنر میناکاری و ملیله را با هم ادغام کرد.

البته برای لحیم‌کاری مفتول‌ها حتما باید از لحیم نقره استفاده شود. زیرا اگر از لحیم‌های دیگر استفاده شود امکان جدایی مفتول‌ها وجود دارد.

۲-مینای نقاشی:

در این روش زمینه یا ورقه‌ی مس را به اشکال دلخواه در می آورند.

بعد از مراحل مختلف اعم از تاب دادن ،دوغاب می‌دهند. (با محلول جوهر آب و جوهر گوگرد برای از بین چربی‌ و ضایعات روی مس).

سپس جسم مسی را سه بار لعاب می‌دهند. پس از آماده شدن روی لعاب آن را نقاشی کرده و دوباره حرارت می‌دهند.

در این بخش ممکن است که یک جسم برای شکل‌گیری مینا چهار الی پنج بار حرارت داده شود.

البته کارهایی که دارای زمینه رنگی است و می‌باید طلاکاری شود معمولا پنج بار داخل کوره برده می‌شود.

کارهایی که دارای زمینه سفید است چهار بار در کوره قرار می‌گیرد. امروزه رایج‌ترین نوع میناکاری، مینا نقاشی است.

۳-مینای مرصع:

در این نوع میناکاری ، دانه‌هایی به شکل یاقوت و به رنگ‌های مختلف بر روی ظروف مینا توسط کمی رنگ لعاب و آب به دانه چسبانده می‌شود.

معمولا محل‌هایی که می‌خواهیم دانه‌های یاقوت رنگ را بچسبانیم لعاب نمی‌دهیم. انها باید به‌صورت مس باشد تا بتواند بهتر و زیباتر دانه‎ها در آنجا گیرد.

این هنر امروزه کمتر متداول است و درگذشته بیشتر بر روی حمایل، غلاف شمشیر، چایخوری و غیره کاربرد داشت.

دانه‌های یاقوتی شکل را از خرد کردن و حرارت دادن شیشه‌های مختلف رنگی می‌توان تهیه نمود.

۴-مینای برجسته:

در این روش نقوش و خطوط موردنظر را بر روی شی فلزی طرح می‌کنند . یا این‌که توسط استاد قلمزن، زمینه مسی به اشکال مختلف برجسته می‌شود.

البته در میناکاری برجسته، هنرمند قلمزن نباید برجستگی‌های روی ظروف را به‌صورت شیب تند بسازد. بلکه اشکال برجسته باید نسبت به سطح اصلی زاویه‌های بازداشته باشد.

به‌طورکلی شکل قلمزنی ظروف مینایی با ظروف قلمزنی معمولی فرق می‌کند.

در قلمزنی، استاد مسگر سعی می‌کند اطراف شکل را گودتر و تندتر و تیزتر کنند. درصورتی‌که در ظروف برجسته مینا، برای قرار گرفتن رنگ لعاب برجستگی باید حالت مایل داشته باشد.

گاهی هم مینای برجسته را به‌صورت دو پیوسته درست می‌کنند. مانند کاسه بشقاب‌های بزرگ

بدین‌صورت که بیرون ظروف برجسته و داخل آن کاملا صاف است.

روش کار:

در این روش، کاسه دارای دو پوشش است: یکی برجسته و دیگری صاف که این‌ها باید با هم تطبیق شوند و توسط استاد مسگر با لحیم نقره کاملا بر روی هم قرار گیرند و لحیم شوند.

مینای برجسته همچنین در پلاک‌های مختلف به‌خصوص در اماکن متبرکه جهت خطوط مختلف به کار می‌رود.

روش لعاب دادن این نوع مینا هم مانند مینای نقاشی است . باید در سه مرحله لعاب داده شود .یک الی دو بار نیز بعد از نقاشی داخل کوره برده ‌شود.

۵-مینای پنجره‌ای (مشبک، دورو شفاف):

در این روش، مینا مانند شیشه‌های پنجره شفاف است .

بدین گونه که با عبور نور از دو طرف جلب‌توجه می‌کند. این روش که  ظریف‌ترین شیوه میناکاری است بر روی فلز نقره و طلای مرغوب که اکسید نمی‌شود به کار می رود.

معمولا برای ساخت گوشواره و آویزهای ارزشمند استفاده می‎شود.

وقتی طرح روی فلز، سوراخ و اطراف آن ساییده و صیقل داده شد برای میناکاری آماده است.

روش کار:

فلز آماده شده را به صفحه میکا متصل کرده و روی سه‌پایه قرار می‎دهند.

میکا در این روش به‌عنوان زیر کار و بست استفاده می‌شود . چراکه مینا به میکا نمی‌چسبد. مینا در این روش نه به‌صورت پودر بلکه به‌صورت یک تکه به‌کاربرده می‌شود.

رنگ‌های موردنظر را با پنس داخل سوراخ‌های طرح قرار می‌دهند، سپس با دقت سطح روی فلز را بررسی می‌کنند .

سپس آن را داخل کوره گذاشته و بعد از آتش دادن کمی نگه می‌دارند تا فضاهای خالی آن ظاهر شود. این فضاها را دوباره پر می‌کنند تا کم‌کم سطح فلز پوشانده شود .

بعد از حرارت دادن دوباره و سرد شدن کامل ظرف، میکا را از آن جدا می‌کنند.

سپس ظرف را زیر آب روان با سنگ چخماق می‌سایند تا رو و پشت آن هم‌سطح شود. این کار را باید با دقت انجام داد زیرا ممکن است مینا را بشکند .

در پایان آن را با پولیش دستی، شفاف و درخشان می‌کنند.

۶-مینای شکری:

در این نوع میناکاری ، اسکلت مس را با لعاب رنگی پوشش می‌دهند.

این نوع لعاب قبلا نیز وجود داشته است. ولی امروزه مس را با لعاب سفید پوشش می‌دهند. همانند همان مراحلی که در مینای نقاشی ذکر شد.

سپس با رنگ دلخواه تمام سطح لعاب را رنگ می‌کنند و آن را داخل کوره حرارت می‌دهند. پس از ان جسم رنگی آماده شده را با مداد سفید طراحی می‌کنند .

آثار خلق شده به وسیله هنر میناکاری:

میناکاران آثار متفاوتی را تولید می‌کنند که برخی از رایج‌ترین آن‌ها چنین می‌باشند:

1. بشقاب، گلدان، کاسه و قدح، قاب‌های عکس، تابلوهای مینا که با هنرهای دیگر مانند طلاکاری، خاتم‌کاری، مینیاتور، جواهرسازی ترکیب می‌شود.
2. درها، پنجره‌ها و ضریح‌های میناکاری شده در مکان‌های مذهبی به ویژه حرم امامان شیعی.
3. اشیای تزیینی: جعبه‌های آرایش زنانه، جعبه‌های خاتم‌کاری و میناکاری، سرویس چایخوری و شربت خوری، قلیان، جعبه قرآن، زره، آیینه، قلمدان، کمربند، حباب‌های میناکاری، گلاب پاش، آلبوم عکس، انفیه دان، غلاف خنجر. لیوان . فنجان 
4. زیور آلات: گوشواره، سینه ریز، گلوبند، انگشتر، مدال

سرویس چای خوری میناکاری

انواع میناکاری از نظر مواد اولیه و جنس:

1.  میناکاری روی طلا
2. میناکاری روی نقره
3. میناکاری روی مس
4. میناکاری روی سغال

انواع رنگ ها در میناکاری:

رنگ های میناکاری بر روی فلزات و روی سفال با یکدیگر متفاوت می باشد.

رنگهایی که در میناکاری بکار می‌روند به دو طریق طبقه بندی می شوند:

• -بر اساس منشأ

1. رنگ‌های گیاهی که در چیت‌سازی هم بکار می‌رود.
2. رنگ‌های معدنی که در نقاشی و میناکاری به کار می‌رفتند.
3. رنگ‌های فلزی که روی شی کار می‌شود.

• -بر اساس میزان عبور نور

1. اوپک یا مات
2. ترانسپرنت یا شفاف

رنگ ها شامل:

1. رنگ آبی (لاجوردی)
2. رنگ سبز
3. رنگ قرمز مایل به بنفش (صورتی)
4. رنگ زرد
5. رنگ قرمز ارغوانی
6. رنگ فیروزه ای
7. رنگ قهوه ای
8. رنگ مشکی (سیاه)
9. رنگ طلا

ابزار مور نیاز جهت ساخت مینا:

ورقه (طلا، نقره، مس، ورشو، آهن و برنج) به جهت چکش خواری بیشتر و اکسید نشدن در دمای ذوب مینا بیشتر از طلای ناب استفاده می‌شد.

هاون، ماده آبگینه‌ای مینا، کاغذ کپی، چکش، سندان، گیره، اره کمانی و اره فلز بر، قیچی فلز بر، قلم مو،

رنگ (گیاهی، معدنی یا فلزی) که در مینای اصیل میناهای رنگین پودر شده که دمای ذوب نسبتاً پایینی از مینای زیرین دارند.

کوره، پنس ولحیم‌های مختلف برای جوش‌کاری، دستگاه جوش،

سمبه ماتریس های مختلف که قالب‌های مختلف گرد، مربع، بیضی دارد، سمبه‌های سوراخ برای تهیه انواع زیورآلات، دستگاه سمباده‌زنی و پرداخت‌کاری، قلم‌موهای بسیار ریز.

مواد مورد نیاز:

• -اسیدنیتریک و اسید سولفوریک جهت چربی زدایی،
• – ذوقاب برای از بین بردن اکسید به وجود آمده بر روی کار،
• – سیلیس، کربنات، سدیم، پتاسیم، آهک و قلع و سرب نیز از مواد شیمیایی مورد نیاز می‌باشند.

روش ساخت مینا:

۱-تهیه زیرساخت

اولین مرحله در ساخت یک محصول مینا، تهیه زیرساخت است که معمولاً به دو روش زیر تهیه می شود:

• –روش خم‌کاری
• –روش چکش‌کاری

۲- برداشت آلودگیها از سطح زیرساخت

۳- آماده‌سازی لعاب

۴-لعاب کاری

۵- پخت لعاب

۶- آماده‌سازی رنگ

۷-انتقال طرح بر لعاب

۸- نقاشی

۹- پخت نقاشی

۱۰- تکمیل کاری

 

همان طور که گفته شد میناکاری را میتوان روی فلزات از جمله طلا و نقره و مس انجام داد. رایج ترین نوع در میناکاری روی فلزات ، میناکاری روی مس است.

نوع دیگری از میناکاری روی سفال است.

در این نوع نیز تمامی مراحل میناکاری را با اندکی تفاوت روی سفال پخته شده انجام  میدهند.

میناکاری روی سفال :

میناکاری روی سفال یکی از هنرهای اصیل ایرانی است.

با ترکیب هنر سفالگری به همراه هنر میناکاری می توان ظروف بسیار زیبایی ساخت که هم جنبه تزئینی و هم جنبه کاربردی مانند شکلات خوری میناکاری سفالی دارد.

طرح های استفاده شده در ظروف میناکاری رووی سفال بسیار زیبا است.

قطب میناکاری بر روی سفال شهر لالِجینْ (لاله‌جینْ) استان همدان است.

میناکاری روی سفال Minakari Earthenware از ترکیب سه عنصر اصلی طبیعت یعنی آب، آتش و خاک با یکدیگر، محصولی شگرف و زیبا به وجود می‌آورد.

معمولاً طرح‌های میناکاری از الگوهای اسلیمی الهام گرفته‌شده است.

میناکاری روی سفال برای تزیین امکان مذهبی نظیر مسجد نیر استفاده می‌شود.

 

معرفی چند تن از اساتید هنرمند در زمینه میناکاری:

بیشتر میناکاری روی سفال در شهر لالجین همدان صورت می گیرد.

اما مهد هنر میناکاری شهر اصفهان می باشد . بیشتر اساتید میناکاری نیز در این شهر زندگی و فعالیت هنری انجام می دهند.

۱- استاد حسن خان فرامرزی:

مرحوم حسن خان، فرزند فرج‌الله خان متولد  ۱۲۸۵ شمسی در یک خانواده اصیل اصفهانی و تقریبا مرفه به دنیا آمد.

وی بسیار زیرک و کاردان بود . در زمینه‌های صنعتی بسیار خلاق بود به همین دلیل نیز جذب کارهای صنایع سنگین و صنایع‌دستی شد.

حسن خان فرامرزی در بازسازی هنر ساخت مینا در اصفهان نقش اساسی داشت. به‌قدری که دیگر بار این هنر را در اصفهان زنده کرد.

خلاقیت استاد:

او همیشه می‌گفت که: مسیو شونمان مقداری رنگ میناسازی تهیه‌کرده و مقداری هم از آلمان آورده بود .

به بعضی از نقاشان می‌داد و این نقاشان با راهنمایی هنرمندان آن را بر روی بوم‌هایی که وی آماده کرده بود، نقاشی می‌کردند. سپس به کوره می‌بردند تا فرآورده‎ی مینا به دست آید.

تنها کاری را که مسیو شونمان به من تعلیم نمی‌داد، پخت و طریقه آتش‌کاری مینا بود.

من نیز به فکر افتادم تا چاره‌ای برای یادگیری تکنیک آن بیابم. آن روزها شونمان اتاقی در منزل نیمه مخروبه‌ای تهیه‌کرده بود و داخل آن کوره‌ میناسازی را به پا داشته بود.

من  در کوره منزل خودم کارهایی را که او انجام می‌داد به‌طور دقیق انجام دادم تا به پخت مینا دسترسی پیدا کردم.

بنابراین احیاگر صنعت و هنر میناکاری را باید مرحوم حسن‌خان فرامرزی دانست که حق بزرگی بر این صنعت دستی در اصفهان دارد.

۲-استاد شکرالله صنیع‌زاده:

ایشان  در سال ۱۲۸۵ هجری در شهر اصفهان دیده به جهان گشودند.

وی نوه‌ی دختری آقا میرزا عبدالحسین صنیع همایون، تذهیب‌کار و قلمدان‌ساز صاحب نام اواخر دوره قاجاریه و نواده‌ی آقا محمدکاظم نقاش‌باشی بود.

آنچه که استاد صنیع‌زاده را از دیگر اساتید متمایز می‌ساخت علاوه بر ذوق و ابتکارش، ایمان بی‌کرانه‌اش نسبت به ذات هنر بود.

استاد با توجه به اطلاعات اندکی که از پدربزرگش درباره هنر میناسازی به دست آورده بود، به انجام آزمایش‌ها و تجربیات متعدد و مفصلی پیرامون این هنر دست زد .

وی توانست در این راه تجربیات و راهنمایی‌های مسیو شونمان که به‌طور غیرمستقیم به وی رسید و همچنین از آموز‌ش‌های حسن‌خان فرامرزی بهره‌مند شود.

اثار استادصنیع زاده:

از ابتکارات استاد صنیع‌زاده ساخت مینا در حجم‌های بزرگ‌تر بود. زیرا تا قبل از ایشان ساخت‌وسازهای مینا در ابعاد کوچک انجام می‌شد.

استاد شکرالله صنیع‌زاده در طول عمر هفتاد و چند سال آثار متعددی در اماکن متبرکه مانند ضریح حضرت علی (ع)، امام حسین (ع) و امثالهم به یادگار گذاشت.

آثار جلدسازی و تمثال‌های حضرت علی و حضرت عیسی که زینت‌بخش موزه‌های داخلی و خارجی است، از آثار اوست.

.علاوه بر هنر میناسازی می‌توان از دیگر شاهکارهای استاد صنیع‌زاده در رشته‌های مینیاتور، تذهیب، گل و مرغ و چهره‌سازی نام برد.

استاد صنیع‌زاده پس از سال‌ها کوشش و خلق آثار بی‌دلیل و همچنین تربیت شاگردان ممتاز به سال ۱۳۶۲ به دیار باقی شتافت و در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.

 

۳-استاد غلامحسین فیض‌اللهی:

بهار سال ۱۳۰۷ دریکی از روستاهای چادگان اصفهان دیده به جهان گشود.

عشق و زندگی در طبیعت زیبای زنده‌رود و دامنه کوهستان‌های غرب اصفهان زیباشناسی را به او آموخت. .

بنابراین اولین معلم طراحی او طبیعت و کار کشاورزی بود.

در هفده‌سالگی به  اصفهان رفت. او در اصفهان شاگرد استاد شکرالله‌خان صنیع‌زاده، هنرمند میناساز اصفهانی شد.

اثار استاد فیض اللهی:

از  خصایص استاد غلامحسین فیض‌الهی علاوه بر شاخص بودنش در هنر میناسازی، فروتنی، حق‌شناسی و تعهد در مقابل خدا و بندگان خدا، به‌خصوص شاگردان و هنرآموزان‌اش بود.

از دیگر آثار آن هنرمند متعهد مذهبی آثاری ماندگار در مقابر متبرکه امامان  علی ، سالار شهیدان، حضرت ابوالفضل، حضرت زینب و دیگر مکان‌های مقدس مسلمین است.

وی علاوه بر هنر میناسازی در رشته نقاشی فرش، تذهیب و مینیاتور در مکاتب مختلف به‌خصوص مکتب اصفهان نیز استادی کم‌نظیر بود.

استاد غلامحسین فیض‌اللهی  ۱۹ آذرماه ۱۳۷۶، به دیار باقی شتافت و در قطعه نام‌آوران باغ‌رضوان به خاک سپرده شد.

دیگر هنرمندان میناکار ایران:

از جمله دیگر میناسازان برجسته می‌توان از حسین هنردوست، مهدی غفاریان، برادران نعمت‌اللهی، محمدعلی فرشید، ابراهیم زرقونی و فرزندان شکرالله صنیع زاده نام برد.

---

به دلیل زمان زیاد و صرف دقت و تلاش بسیار برای تولید محصولات میناکاری،این هنر که جزو صنایع دستی کهن ایرانیان است، در حال منسوخ شدن است.

امید است با حمایت همه مردم و هنر دوستان ، این هنر کهن و ریبای ایران مورد توجه  بیشتر قرار بگیرد.

با حمایت از این هنر و حفظ و نگهداری محصولات میناکاری در احیای این هنر سهیم باشیم.

---

بیان نظرات برای بهبود محصولات و ماندگاری هنر میناکاری:

نظرات ،انتقادات و پیشنهادات خود را برای بهبود هنر میناکاری و تولید محصولاتی مطابق سلیقه خود را با ما در میان بگذارید.

منتظر دیدن نظرات شما از طریق ثبت دیدگاه در همین صفحه و یا ارسال ایمیل به ادرس tamas@ronikadastsaz.ir  هستیم.

---

فروشگاه صنایع دستی و دست سازه های رونیکا دست ساز

• 
• 
• 
•