ترمه بافی

ترمه بافی هنر زیبای صنایع دستی ایران

ترمه بافی یکی از دست بافته‌های بسیار ظریف ایران است که دارای نقوش بته‌جقه و گل‌های شاه‌عباسی در رنگ‌های مختلف است.

در قدیم نقوش ترمه به روش انگشتی ایجاد می‌شد. ولی امروزه با دستگاه چهار وردی نساجی سنتی بافته می‌شود .

شخص بافنده به کمک شخصی به نام گوشواره کش که در بالای دستگاه نساجی مستقر می‌شود بافت ترمه را انجام می‌دهد.

بدین‌صورت که گوشواره کش که گروه‌ نخ‌های مخصوصی از تارها را انتخاب می‌کند و آن‌ها را به سمت بالا می‌کشد .

بافنده پس از انتخاب‌ نخ‌ها توسط گوشواره کش نخ پود را رد کرده و عمل بافت انجام می‌گیرد.

تاریخچه ترمه بافی:

بافت ترمه از اوایل دوره صفویه در اصفهان رواج یافت ولی اینک این هنر در حال منسوخ شدن است.

در شهرهای کاشان، یزد، کرمان و تهران (پژوهشکده هنرهای سنتی میراث فرهنگی به جهت حفظ و احیای این هنر) کارگاه‌هایی محدود درزمینهٔ ترمه‌بافی فعالیت می‌کنند.

الیاف مورد استفاده در ترمه بافی :

الیاف مورد استفاده در ترمه بافی ، ابریشم و پشم مرغوب با الیاف بلند می باشد.

تهیه ی پشم مناسب، شست و شو، رنگرزی و تابیدن آن اهمیت زیادی دارد. رنگرزی الیاف با استفاده از گیاهان و مواد معدنی طبیعی صورت می‌گیرد.

رنگهای مورد مصرف در بافت ترمه عبارتند از: عنابی، قرمز، سبز، نارنجی، مشکی ظریف و … .

طرح‌های آن بته جقه، شاخ گوزنی، امیری، راه راه (محرمات)، بته سروری، بته بادامی و … می باشد.

بته جقه نقش-مایه ای ایرانی است، سمبل مردمانی آزاده و انعطاف پذیر، چون سرو همیشه آزاده، سرفراز در برابر تندباد حوادث خم شده ولی نمی شکنند.

ترمه دست بافته ای نفیس به شمار می‌آید که موارد مصرف گوناگونی دارد،

از جمله دوختن لباس یا قسمت‌های از لباس، رومیزی . استفاده از آن در قسمتهای از کارهای چرمی مانند: کیف، عینک، کیف پول و…

ترمه انگشتی:

نخ هایی که به‌وسیله انگشت دست انتخاب گردیده و نخ پود از میان آن‌ها می‌گذرد و ایجاد نقش می‌نمایند .

(ترمه‌های معمولی با سیستم گوشواره کش و باکارت ژاکارد نقش دار می‌گردند)

 

ترمه بافی:

 

 

گام اول : انتخاب مواد اولیه :

الف) مواد اولیه مصرفی :

نخستین مرحله بافت ترمه تهیه کردن مواد اولیه آن است

معمولا ترمه از پشم و ابریشم می بافند.

اما پشم سفید رایج ترین پشمی است که در بافت ترمه مورد استفاده قرار می گیرد .زیرا میتوان آنرا با هر رنگی که دلخواه است رنگ آمیزی نمود

پشم ترمه باید مرغوب باشد و الیاف بلندی داشته باشد.  گوسفندان ایران و کشمیر دارای پشمهای نرم و محکم خوبی بوده و تا حد زیادی براق و سفید است.

بهترین پشم گوسفنددرناحیه پهلوها-شکم-پشت گردن وسر وساق پا قرار داردومعمولا این پشمها برای بافت ترمه استفاده می گردد

نحوه آماده کردن-ریسیدن و رنگرزی کردن و بافتن پشم در قرن ۱۶ میلادی در ایران پیشرفت زیادی کرد.

دوره شاه عباس صفوی را می توان دوران اوج و شکوفایی صنعت ترمه بافی عنوان کرد،

به دلیل اینکه شاه عباس طراحان برجسته ای را ازچین وارمنستان به ایران دعوت کرد تا هنرنوین خود را به ایرانیان تعلیم دهند.

به همین دلیل ترمه های آن زمان زیبایی و برجستگی خاصی پیدا کرد.

ب) شستن پشم :

پس از تهیه مرغوب ترین پشم ، اولین قدم تمیز کردن پشم از چربی و چرک موجود ومحلول در آن است ، که باید قبل از رنگرزی انجام شود .

ایرانیان معمولا قبل از اینکه پشم گوسفندان را قیچی کنند حیوان را ۱۰ دقیقه در آب میشویند.

سپس برای جدا کردن مواد چربی از پشم آن را دربازها (قلیا)خیس کرده و سپس چندین بار با آب می شستند تا با اینکار ناخالصی ها پاک و پشم براق گردد .

ج ) سفید کردن پشم :

در ایران از دو روش برای سفید کردن پشم استفاده میشود..
روش اول : پشمها را در چمنزار پهن می کردند تا پس از جذب شبنم و تبخیر آن در روز سفیدتر گردد و این عمل را چندین مرحله انجام می دادند .
روش دوم: استفاده از مشتقات گوگرد برای سفید کردن پشم .

د)ثابت کردن رنگ :

بعد از اینکه پشم ها به اندازه کافی سفید شدند ، نوبت رنگ نمودن آنهاست که یکی از مهمترین مراحل تهیه پشم برای بافت ترمه می باشد .

چون رنگهایی که مستقیم بکار برده شوند دوام و ثبات ندارند و رنگرزهای ایران برای رفع این مشکل ، از موادی بنام دندانه استفاده می کردند .

دندانه ماده شیمیایی معدنی است که توانایی جذب رنگ را در پشم افزایش می دهد .برای اینکه دندانه واکنش مطلوب خود را در رنگرزی کسب کند باید قبلآ خالص گردد .

رایج ترین دندانه ها که در ایران بکار می رفتند عبارتند از :

زاج سفید ـ قلع ـ روی ـ کلر ـ سرب و سولفاتهای دیگر که مواد معدنی و مازوج و برگ سماق و غیره که مواد گیاهی بودند .

ه) رنگرزی به وسیله رنگهای طبیعی و گیاهی :

رنگ ترمه های ایرانی معمولا از گیاهان طبیعی تهیه می شود .این رنگ ممکن است از ریشه ، تنه ، برگها ، گل ، میوه و یا پوست گیاهان بدست آید .

چون حفظ پارچه های ترمه پشمی بسیار مشکل است و در اثر رطوبت و بید از میان رفته اند و اطلاعات کمی از رنگ آنها باقی مانده است

 

گام ۲ – انواع ترمه :

 

انواع ترمه های ایرانی و کشمیری بشرح زیر می باشند:

۱- شال چهرقدی : اندازه آن ۵/۱*۵/۱ می باشد و برای روسری یا بقچه بکار می رود که هم لچک ترنجی آن متداول بوده و هم نوع گلدار آن .

۲- شال راه راه : که بر دونوع است :
الف) شال راه راه پهن
ب) شال راه راه باریک
که هرکدام نوع مصرف خودش را متناسب با سلیقه افراد در استفاده از آنها دارد .

۳- شال اتابکی : از نوع کشمیری است و از پشم بسیار لطیف بافته می شود.

۴- شال بندی : نقشه آن شبیه لانه زنبور است و داخل هر خانه یک گل یا یک بته می خورد

۵- شال محرمات : به نوعی شال راه راه گفته می شود که پهنای رههای آن متفاوت است .

۶- شال کشمیری : به انواع شالهای بافت کشمیر گفته می شود که معروفترین آن نقشه بته جقه ،نقشه شاخ گوزنی و نقشه درختی می باشند.

۷- شال زمردی : نوع اعلای شال کشمیری است که زمینه نیلی با نقشه بته جقه و رنگهای بسیار زنده بخصوص رنگ سبز زمردی دارد.

۸- شال کرمان : به تمام شالهای بافت کرمان گفته می شودو انواع گوناگون دارد .

۹- شال امیری : همچنانکه از نامش پیداست از انواع درباری و اعلای شالهای کشمیری است عموما نقش بته جقه و شاخ گوزنی آن دیده شده است .

۱۰- شال یزدی : ترمه های یزدی به ترمه های بافت منطقه یزد گفته می شود که اکثرا یا راه راه هستند و یا گلهای شاه عباسی می خورند که قدیمی و نایاب هستند.

 

گام ۳ – ابزار کار و شیوه بافت ترمه

 

دستگاه بافندگی ترمه ،تقریبا شبیه سایر دستگاههای نساجی سنتی ،چوبی است و در خود مناطق تولید وتوسط صنعتگران محلی ساخته می شود .

این نوع دستگاهها چهار وردی است که وردها توسط پدالهایی که در زیر پای بافنـده قرار دارند بــه حرکت در می آیند .

پس از تهیه مواد اولیه و تدارک دستگاه بافندگی کار چله کشی به شکلی که در بافت سایر منسوجات دست بافت رایج است انجام می شود. بدنبال آن عمل بافت آغاز می گردد .

هر دستگاه ترمه نیاز به یک گوشواره کش دارد که استادکار در پشت دستگاه نشسته و گوشواره کش در بالای آن قرار می گیرد.

کار وی انتخاب و تعیین نخهای مخصوص جهت ایجاد نقش بر روی پارچه می باشد .

نقوشی که معمولا بر روی ترمه های ایرانی دیده می شود حاصل و نتیجه همکاری گوشواره کش با استاد است .

مطالعه و بررسی ترمه های موجود نشان دهنده این واقعیت است که بافت ترمه کار بسیار مشکل و طاقت فرسایی بوده است .

تفاوت دستگاه ترمه بافی سنتی و جدید:

بافت ترمه با دستگاههای سنتی نیاز به صرف وقت،دقت و مهارت فراوان بوده است.

به کمک این دستگاه می توان حدود ۲۰ الی ۲۵ سانتی متر ترمه مرغوب در طول روز ( معادل ۸ ساعت کار مفید ) بافت.

ولی با استفاده از دستگاه ژاکارد که در حقیقت کار گوشواره کش در دستگاههای ساده بافندگی را انجام می دهد تولید کمی افزایش یافته است.

این مقدار  به حدود ۱۰۰ سانتی متر در روز رسیده است .

یکی از حساس ترین وظایف بافنده انتخاب رنگ و هماهنگی آن می باشد که ترمه باف باید سعی و دقت بسیاری در آن بکار برد .

دشواری این مطلب وقتی است که توجه کنیم تارهای ترمه باید همگی دارای یک رنگ و از یک جنس باشند . تنها انتخاب رنگ در مورد پودها متفاوت بود.

یعنی زمینه همیشه ثابت و تنها در متن آن می بایست انتخاب رنگها صورت پذیرد .

در ترمه بافی  موضوع بسیار حساس دیگر بکار بردن پودها و تارهایی با ضخامت متفاوت است.

همچنین طریقه بافت یعنی گذاردن این تارهاو پودها در کنار یکدیگر می باشد . چون رنگ تارهاثابت است .

بنابراین در بیننده تنها ترکیبی از رنگهای تار و پودها به چشم می خورد که خود بیانگر دشواری کار بافنده می باشد .

تار و پود ها :

در بافتن شالهای کشمیری معمولا پود را در زیر یک تار و از روی دو تار مجاور رد می کنند . به این ترتیب در قسمتهای ساده شال تکرار می شود .

در نقشه ها سعی می شود که این ترتیب حفظ گردد ، مگر در جاهائیکه نقشه حکم کند که پود از روی تعداد کمتر یا بیشتری تار رد شود .

نوع دیگر بافت وجود دارد که زیاد متداول نبوده و در آن پودهای رنگی (پود نقشه) قسمت اصلی پارچه را تشکیل نمی دهند .

یعنی اگر پود شکافته شود جای آن خالی نمی ماند و پود دیگری که زمینه را تشکیل می دهد نمایان می گردد .

اکثر شالهای کشمیری طوری بافته شده اند که قسمت اضافه هر پود را در رج بعدی بکار برده اند . پشت ترمه نخهای آزاد به چشم نمی خورد .

ولی در شالهای کرمانی قسمت اضافه پودها در پشت ترمه بلااستفاده و آزاد می ماند .

شالهای خراسان ویزد نیز مثل شال کرمان پشتشان دارای قسمتهای اضافه پودهای رنگی است

گام ۴ – رنگ های طبیعی ترمه .

 

نوع منبع رنگ
رناس نارنجی ـ قرمز جفت بنفش ـ قرمز
برگ حنا قرمز ـ قهوه ای زعفران آبی یا آبی تیره
ریشه توت زرد پوست گردو قهوه ای ـ خاکستری
زردچوبه زرد پررنگ برگ مو زرد روشن
برگ توت زرد روشن برگ چای زرد ـ قهوه ای
پوست انار قهوه ای ـ خاکستری کنده درخت بقم بنفش ـ سیاه
پوست بلوط قرمز مایل به قهوه ای پوست خشخاش قهوه ای
برگ سماق قرمز ـ قهوه ای پوست درخت سیب قهوه ای ـ زرد
یکی از وظایف مهم و مشکل بافنده ترمه انتخاب رنگ و جور کردن آنها میباشد . که این جور کردن یا از طریق رنگهای متجانس و دارای هارمونی انتخاب می شود.

حتی ممکن است از انتخاب رنگ متضاد در یک فرم مشخص نیز نوعی تجانس و زیبایی به چشم بخورد. این مسئله یک راز در هنر ترمه ایران است

 

گام ۵ – کاربرد ترمه در گذشته و حال

.

ترمه بافی در زمانهای گذشته مصارف متنوع و گوناگونی داشته است . از جمله:دوختن لباسهای فاخر،اشرافی ، پرده، جانماز، خلعتی و… را می توان نام برد .

امروزه نیز از ترمه به عنوان پارچه مبلمان ـ پشتی و رومیزی و … استفاده می شود.

مصرف کنندگان ترمه در گذشته بیشتر رجال و اشراف و پادشاهان بوده اند .

در زمان حال اغلب اقشار متوسط و بالای جامعه هستند که آن را بعنوان هدیه در عروسی ها و در اعیاد و مراسم به یکدیگر تقدیم می کنند .

وضعیت ترمه در حال و گذشته:

صنعت ترمه قبل از ورود منسوجات بافت کارخانه های ماشینی غرب به ایران از رونق چشمگیری برخوردار بوده است .

به دلیل مصارف و کاربرد متنوع آ ن در بین طبقات مرفه به بخشی از نیازهای مصرفی پاسخ داده است .

طوریکه تعداد دستگاههای بافندگی در زمان قدیم در یزد حدود ۵۰۰ الی ۷۰۰ دستگاه می رسیده است اما در زمان حال این صنعت دستی تقریباً منسوخ شده است .

---

فروشگاه صنایع دستی و دست سازه های رونیکا دست ساز

• 
• 
• 
•