معرق روی چوب هنر رگ ها و خطوط

معرق روی چوب هنر رگ ها و خطوط

معرق روی چوب یکی از رشته های پرپیشینه صنایع دستی  است.

درباره معنای کلمه معرق اختلاف نظر وجود دارد.

عده ای معتقد هستند ، از عِرق که به معنی رگ است ، گرفته شده است.  رگ بیان تصویری خط است، در واقع قرار گرفتن خط در کنار خط می‌‌باشد.

برداشت هنرمندان هنرهای سنتی از این کلمه، سطوح مختلف کاشی‌های لعابدار و معرق چوب‌های رنگین در کنار هم است .

گروهی نیز بر این باور هستند  کلمه مرقع به معنای رقعه رقعه می‌‌باشد مانند ″مرقع گلشن” و یا در زمینه رودوزی و تکه دوزی، چهل تکه دوزی نیز نوعی معرق است .

تعریفی که برای معرق روی  چوب می‌‌توان کرد این است که:

هنر گرد هم آوردن تکه‌های کوچک رنگین چوب با داشتن طرح از پیش تعیین شده است.

برای ایجاد نقش  و زیباتر جلوه دادن آن ،طرح با استفاده از رنگ‌های طبیعی چوب انجام می شود.

در هر صورت معرق (و یا مرقع) چه از نوع کاشی، چوب، سرامیک و یا چرم همگی  به یک  صورت  است .

از کنار هم قرار دادن تکه‌های کوچک با توجه به شکل، رنگ و کمپوزیسیون در نهایت به خلق یک اثر هنری بزرگتر از تکه‌های قبلی  منجر می شود.

   این آثار حامل پیام (هنری – اجتماعی) می‌‌باشند.

معرق در سایر کشورها:

امروزه در کشورهای هند، پاکستان، چین، کره و حتی ایتالیا و فرانسه معرق چوب طرفدار و کاربرد دارد.

با هنر معرق چوب در کشورهای اروپایی کاربردی‌تر برخورد می‌‌شود ولی در کشورهای آسیایی جنبه تزئینی مورد نظر است (تابلو جهت نصب به دیوار).

تاریخچه هنر معرق روی چوب : 

تاریخچه‌ای مستندی از معرق چوب  در دست نیست.

اما از نوع کار می‌‌توان نتیجه گرفت که در کنار هنر‌های چوبی دیگری زاده شده باشد از جمله هنر منبت (Carving) و مشبک (Fret work).

کلمه منبت به معنی محل روئیدن، رویانیده، رویانده شده، نقش برجسته به شکل گل و گیاه و جز آن که روی چوب ایجاد کنند .منبت کاری (wood Carving) ساختن منبت می‌‌باشد.

مردم کشورهای اسلامی علاقه بسیار به منبت کاری و کلا کار بر روی چوب نشان داده‌اند. ‌‌در موزه‌های بزرگ امروز تعداد زیادی درب، منبر، رحل، جعبه و اشیاء مختلف چوبی موجود است

نمونه های تاریخی معرق روی چوب :

نمونه‌های تاریخی معرق چوب وجود دارد مانند:

۱. تخته چوبی معرق کاری شده از مصر مربوط به دوره عباسی – نیمه دوم قرن هشتم میلادی (دوم هجری).

۲. منبر مسجد کوردوبا واقع در شهر کردووا (قرطبه) اسپانیا مربوط به امویان دوم (۱۳۸ هجری).

۳. درب چوبی دوره سلجوقیان موجود در موزه استامبول قرن سیزدهم میلادی.

۴. رحل قرآن مینیاتور کاری شده مربوط به دوره مغولی ایران ۱۳۶۰ میلادی (۷۲۶ هجری) که در حاشیه آن نوار معرق جایگزین صورت گرفته است.

۵. قسمتی صندوق مقبره شیخ صفی در اردبیل مربوط به دوره صفویه .

۶. منبر مسجد جامع اصفهان مربوط به قرن یازدهم هجری.

کاربرد معرق روی چوب :

این هنر در آغاز برای تزئین سطح میز، بوفه، در و تکیه گاه صندلی به کار برده می شد.

تنها نقش های اسلیمی یا گره یا پنج رنگ محدود چوب های آبنوس، فوفل ، گلابی، سنجد و توت مورد استفاده قرار می گرفت .

برای تنوع، از برش های خاتم برای اشباع نقش ها استفاده می کردند..

امروزه معرق کاران با تهیه انواع چوب های معرق مانند فوفل، عناب، راش، سیردار، آبنوس، گردو، توت، افرا، بقم و غیره و با استفاده از طرح، معرق چوب را انجام می دهند.

معرق در ایران :

معرق روی چوب  نسبت به صنایع دیگر چوبی در ایران از قبیل خاتم، نازک کاری، منبت، خراطی و بافت سبد و حصیر دارای قدمت بیشتری است.

بشر از هزاران سال پیش از چوب به واسطه شکل متناسب آن برای ایجاد سرپناه، ساخت قایق و دیگر موارد استفاده می کرده است.

بررسی آثار مربوط به سه هزار سال قبل از میلاد در شوش ، نشان می دهد که مردمان بومی ایران نه تنها از چوب برای کلبه سازی خود استفاده می کردند بلکه در ساخت نردبان و دیگر وسایل زندگی هم از آن بهره می بردند.

استفاده از چوب در زمان هخامنش :

در دوران هخامنشی هم استفاده از چوب بسیار متداول بوده است. در ساخت عمارت های کاخ هخامنشی – شوش و آپادانا – از درخت های بلوط ایرانی و سدر لبنانی استفاده شده بوده است.

به این ترتیب قبل از استفاده از اهن در ساختمان ، تخت جمشید بزرگ ترین سطح زیربنایی بود که از چوب در آن استفاده فراوانی شده  .

تمامی این آثار چوبی در اثر آتش سوزی از بین رفتند. گزنفون در  توصیف سلاح های نبرد کوروش از یک نیزه عالی چوبی که از چوب سنجد ساخته شده بود، یاد می کند.

توجه پارسیان باستان به درخت، بسیار قابل توجه است.

گفته شده که بزرگ ترین درخت سروی که در ایران موجود بوده، توسط زرتشت پیامبر کاشته شده و سرو کاشمر نامیده می شد .

این سرو را اعجاز زرتشت می دانستند و معتقد بودند که زرتشت آن را از بهشت آورده است.

درنهایت این سرو توسط متوکل عباسی، قطع و تکه تکه به بغداد فرستاده شد.

عمر این درخت در زمان قطع ۱۴۵۰ سال و دور تنه آن بالغ بر ۲۸ تازیانه بوده است.

استفاده از چوب در سایر مناطق ایران:

در دیگر مناطق هم استفاده از چوب برای مردمان آن نواحی ناآشنا نبوده است.

در افسانه های یونان آمده هر درخت را فرشته ای به نام هامادرایاد که در داخل آن پنهان است، نگهبانی می کند و جان وی به حیات درخت بستگی دارد.

اگر مجبور به قطع درختی می شدند، برای درخت تحفه و هدایا می بردند.

چوب در سایر کشورها:

مصری ها هم راه استفاده از چوب را به خوبی می دانستند. آنان سه هزار سال پیش، کاغذ و روکش های چوبی را در آثار خود به کار می بردند.

فنیقی ها در ساحل لبنان، معبد حضرت سلیمان را در سال ۱۰۱۲ قبل از میلاد از چوب ساختند.

سقف و دیوارهای این معبد از چوب سدر لبنان تهیه و کف آن از چوب سرو پوشیده شده، درها از چوب زیتون و ستون های نگهدارنده نیز چوبی بودند.

در طول تاریخ، استفاده از چوب و حکاکی روی آن، همچنان به ترقی خود ادامه داد؛ اما در قرن ۱۷ و ۱۸ میلادی رو به افول نهاد تا آن که در قرن ۱۹، رشد مجددش را از سر گرفت.

انواع معرق :

معرق انواع گوناگونی دارد که وابسته به نوع مصالح است و شامل معرق کاشی، چرم، پارچه، فلز، خاتم و چوب است.

تاریخچه معرق چوب در ایران :

معرق چوب به گفته استاد منوچهر زنگنه حدود ۷۰ – ۶۵ سال قبل از کشور هند به ایران آمد و با کمان اره امروزی شروع به کار کردند.

عده‌ای دیگر معتقدند که معرق چوب از معرق کاشی الهام گرفته است و ریشه در ایران دارد.

قدیمی ترین نمونه اثر چوبی، در کاوش های باستانی شهر سوخته زابل به دست آمد.

این اثر یک قطعه شانه چوبی است که به شیوه جایگزینی (in lay) نقوش هندسی و گره را بر آن حک کرده اند و قدمت آن به هزاره پنجم قبل از میلاد می رسد.

گروهی که معتقدند معرق از کشورهای دیگر وارد ایران شده، نظرشان بر این است  که این شانه متعلق به مسافرینی بوده که از این شهر گذر کرده اند.

اما تحقیقات روی نقوش این شانه، روشن کرد که طرح های موجود روی آن (گره و نقوش هندسی) طرح هایی کاملا ایرانی است.

معرق چوب :

در طبقه بندی هنرهای سنتی ، معرق روی چوب در دسته هنرهای صناعی زیر شاخه آثار چوبی و در قسمت برش چوب قرار دارد.

معرق از کنار هم قرارگرفتن و تلفیق چوب های رنگی مطابق با طرح به دست می آید.

بدین معنی که در ساخت یک اثر معرق، تنها ماده اولیه چوب است، اما می توان این هنر را به صورت تلفیقی با دیگر هنرها و یا با استفاده از دیگر مواد هم مشاهده کرد.

مانند معرق – منبت هر دو از هنرهای چوبی هستند که می توانند به طور مشترک در یک اثر استفاده شوند.

ازجمله موادی که در معرق کاری استفاده می شود می توان از خاتم، صدف، فلز (طلا، برنج، نقره، مس)، استخوان و عاج نام برد.

معرق کاری را می توان در آثار مختلف چوبی مانند تابلو، میز، صندلی، ساعت، بوفه، در، جعبه های تزیینی و هرگونه وسیله چوبی مسطح و منحنی به کار برد.

اساتید معرق کار:

استاد حمیدرضا مهرپرور:

ایشان  یکی از برجسته ترین اساتید هنر معرق چوب و یکی از اساتید صاحب سبک در این حوزه ی هنری می باشد.

استاد حمیدرضا مهرپرور زاده ی شهرستان بابل واقع در استان مازندران بوده و در کارگاهی به هنر معرق و منبت می پردازد.

از اثار ایشان  ،  “جام جهان بین”  را می توان نام برد که در یونسکو به ثبت رسیده  و نشان عالی هنر را از رییس جمهور دریافت کرده است.

اثر “جام جهان بین” به دلیل ویژگی های خاص و کیفیت بسیار بالا علاوه بر مهر اصالت، گواهی جداگانه ای نیز دریافت کرده است..

این استاد برجسته دارای صدها اثر معرق و منبت بوده و به جرات می توان گفت پرکارترین استاد تاریخ معرق و منبت ایران می باشد.

استاد حمید رضا مهرپرور دارای کسب پنج دوره پیاپی مقام برتر و برگزیده نمایشگاه های صنایع دستی کشور می باشد.

---

سید کمال میرطیبی، استاد معرق، مشبک، منبت- درجه یک هنری:

در اول فروردین  ۱۳۳۲ در روستای شهوه از توابع شهرستان اراک متولد شد.  در دوران  ابتدایی ،در کشاورزی به پدر هم کمک می کرد.

ولی از انجایی که به کشاورزی علاقه مند نبود در ۱۴ سالگی به همراه دوست خود  محمد حسین خرمی به تهران آمد.

در تهران نزد ابوطالب که استاد محمد حسین خرمی بود و کارهای منبت مبل را انجام میداد، به عنوان شاگرد مشغول به کار شد.

دو سال انجا مشغول به کار و یادگیری بودند. در ۱۹ سالگی تصمیم به ازدواج گرفت.

فعالیت های استاد میرطیبی:

در سال ۱۳۵۲ در وزارت فرهنگ و هنر (سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری فعلی) در رشته معرق و منبت مشغول به کار شد.

پس از آن از طرف دانشگاههای مختلف نیز دعوت به تدریس شد و حدود ۳۰ سال است که در دانشگاههای الزهرا، سوره، هنر، مرکزآموزش میراث فرهنگی، هنر اسلامی تبریز، دانشگاه سیستان و بلوجستان، دانشگاه کاشان، دانشگاه جامع علمی کاربردی، و آموزشگاه شخصی خودم تدریس می کند.

در سال ۱۳۷۹ موفق به اخذ مدرک درجه یک هنری دکترای چوب، از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شد.

حدود ۱۵ سال سرپرستی کارگاه منبت و معرق سازمان میراث فرهنگی را بر عهده داشت..

در کلیه نمایشگاههای داخلی از جمله اولین نمایشگاه نگاره های چوبی در سعدآباد، نمایشگاه نگارههای چوبی در میراث فرهنگی، نمایشگاه اصفهان ، شیراز،  قزوین شرکت کرده است.

نمایشگاههای خارجی از جمله کشورهای آلمان ، ایتالیا، اسپانیا ، سوئیس، ژاپن، لبنان، پاکستان، عربستان، ریاض، دوبی، فرانسه، قطر ، عمان.

معرفی آثار و سبک استاد کمال میرطیبی:

استاد کمال میرطیبی به هنر منبت و منبت معرق کاملاً مسلط هستند و تبحر خاصی دارند.

ایشان از طرحهای گل و مرغ و نقوش اسلیمی و ختایی استفاده کرده و در حالت دادن و شکل دادن آنها مهارت خاص و ویژه ای در حد اعلا دارند.

در منبت کردن وسایل کاربردی مانند مبلمان بی نظیرند و منبت معرق های ایشان با ظرافت های خاصی حالت داده شده است و به طبیعت نزدیک است.

منبت معرق ، قاب منبت

طراحان آفای فرزان و آقای تامسون.

سازنده: استاد میرطیبی.

مواد مصرفی: انواع چوب های مختلف ، عاج و صدف

سال ساخت: ۱۳۷۶٫

---

استاد کیومرث صیاد:

کیومرث صیاد متولد سال ۱۳۳۴ در شهرری و یکی از هنرمندان معرق کار ساکن جزیره کیش است.

ایشان ۴۰ سال از عمر خود را صرف خلق آثار هنری با استفاده از تکه‌های چوب کرده‌است.

سابقه آشنایی وی با هنر ریشه در خانواده دارد، پدر وی مجسمه‌ساز بوده و از همان کودکی با صنایع دستی و کار با چوب آشنا شده‌است،

صیاد هنر خطاطی را از استاد خلج آموخته و نقاشی را در محضر استادانی چون شیرازی و چیت ساز فرا گرفته‌است .

سابقه شاگردی استاد شمسیان معرق کار به نام ایرانی را در کارنامه خود دارد. وی با هنر خاتم کاری نیز آشناست.

فعالیت های استاد صیاد:

استاد صیاد در بیش از ۱۵ نمایشگاه فردی و جمعی آثار خود را به نمایش گذاشته‌ است .

چند اثر او در نمایشگاه‌های آثار چوبی دو سالانه میراث فرهنگی در سال ۱۳۷۸ و همچنین در هشتمین نمایشگاه قرآنی به عنوان اثر برگزیده انتخاب شده‌اند.

تمامی تابلوهای معرق ایشان در نمایشگاه دائمی آثار معرق کیومرث صیاد در مرکز همایشهای بین‌المللی جزیره کیش مورد بازدید عموم بوده است.

این اثار  به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری جزیره کیش شناخته می‌شود.

در ساخت آثار وی بدون بهره‌گیری از هیچ رنگی از چوب‌هایی همچون پرتقال، عناب، سنجد، توت، شمشاد، توسکا، گردو، پسته، بادام و انجیر بهره گرفته شده‌است.

آثار استاد صیاد:

تا کنون ۳۰ تابلوی معرق با موضوعات مختلف و بیشتر با مضامین مذهبی، تاریخی و اجتماعی از وی خلق شده‌است.

برخی از مهم‌ترین این اثار  عبارتند از عصر عاشورا، مولود کعبه، سهراب و گردآفرید اثر استاد فرشچیان، گوساله سامری، یوسف و برادرانش، هاجر و اسماعیل، علمدار کربلا، موعظه در کوهستان، شب یلدا، نوروز، شکار شیر، نماز در جبهه و یوزپلنگ ایرانی.

وی علاوه بر هنر معرق کاری روزانه دو ساعت از وقت خود را صرف هنر عکاسی کرده در طول این مدت توانسته ۳۰ هزار قطعه عکس را در کارنامه هنری خود ثبت و ضبط کند.

قرار است از بین این آثار ۴۵۰ قطعه عکس در قالب ۳ کتاب به چاپ برسد .

هم‌اکنون جلد نخست آن حاوی ۱۵۰ عکس با عنوان ‘طبیعت زیبای جزیره کیش ‘منتشر شده‌است.

---

به دلیل زمان زیاد و صرف دقت و تلاش بسیار برای تولید محصولات معرق روی چوب  ،این هنر که جزو صنایع دستی کهن ایرانیان است، در حال منسوخ شدن است.

امید است با حمایت همه مردم و هنر دوستان ، این هنر کهن و ریبای ایران مورد توجه  بیشتر قرار بگیرد.

با حمایت از این هنر و حفظ و نگهداری محصولات معرق در احیای این هنر سهیم باشیم.

---

بیان نظرات برای بهبود محصولات و ماندگاری هنر معرق روی چوب  :

نظرات ،انتقادات و پیشنهادات خود را برای بهبود هنر معرق و تولید محصولاتی مطابق سلیقه خود را با ما در میان بگذارید.

منتظر دیدن نظرات شما از طریق ثبت دیدگاه در همین صفحه و یا ارسال ایمیل به ادرس tamas@ronikadastsaz.ir  هستیم.

---

فروشگاه صنایع دستی و دست سازه های رونیکا دست ساز

• 
• 
• 
•